Wat is waalformaat? Gebakken klinkers in waalformaat, dikformaat en keiformaat
Waalformaat, dikformaat en keiformaat zijn de namen van de gangbare gebakken straatstenen. Hier lees je wat de maten zijn, hoe vormbak, handvorm en strengpers verschillen, hoeveel stenen je per m² nodig hebt en wat je ervoor betaalt.
Kort antwoord
Een waalformaat klinker is een gebakken straatsteen van ongeveer 20 x 5 x 8,5 cm. Op kant gelegd gaan er 93 tot 100 in een m², plat ongeveer 56. Dikformaat is dezelfde steen maar ongeveer 6,5 cm breed, met 73 tot 75 stuks per m² op kant. Gelegd kost gebakken bestrating € 65 tot € 110 per m².
Wat is waalformaat
Waalformaat is de maat van de klassieke Nederlandse gebakken straatsteen. Een waaltje is ongeveer 20 cm lang, 5 cm breed en 8,5 cm hoog. KNB, de branchevereniging van baksteenfabrikanten, noemt voor waalformaat op kant 200 x 48 x 85 mm, en er bestaat ook een hogere variant van 98 mm. Je ziet het formaat terug in oude woonstraten, op stoepen en in dorpskernen door het hele land.
De naam komt van de Waal. Langs de grote rivieren werd klei uit de uiterwaarden gestoken en in steenfabrieken aan de oever gebakken. Gebakken klinkers worden nog steeds van rivierklei gemaakt en bij ongeveer 1.100 °C gebakken. Daardoor zijn ze hard, nemen ze weinig water op en zit de kleur door de hele steen. Wienerberger noemt zijn kleiklinkers volledig kleurvast.
Naast het gewone waalformaat bestaat het universeel waalformaat, afgekort UWF. Dat is even lang en breed, maar 6 tot 6,5 cm hoog in plaats van 8,5. Er zit minder klei in, dus het is goedkoper per m². Wienerberger noemt het geschikt voor particuliere terrassen, tuinpaden en opritten. Voor straten met verkeer houden fabrikanten de hogere stenen aan. Welke andere soorten bestrating er zijn, staat in het overzicht van soorten klinkers.
Dikformaat, keiformaat en vierkant
Dikformaat, ook waaldikformaat of WDF, is een breder waaltje van ongeveer 20 x 6,5 x 8,5 cm. Wienerberger houdt 6,7 cm breed aan. Omdat de steen breder is, heb je er minder van nodig en gaat het leggen sneller. Ook hier bestaat een lage variant, het UDF, van ongeveer 20 x 6,5 x 6 cm. Breedte en hoogte zijn daarbij bijna gelijk. Volgens Wienerberger is het UDF geschikt voor terrassen, tuinpaden en opritten.
Keiformaat is een gebakken steen van ongeveer 20 x 10 cm, 7 of 9 cm dik, die plat wordt gelegd. Je ziet hem in oude stadscentra en op pleinen. Bij vormbakstenen in keiformaat zijn de bovenranden volgens KNB standaard afgeschuind.
Vierkante gebakken klinkers zijn er onder meer in 15 x 15 cm, bijvoorbeeld de Kwadrata van Wienerberger en kleiklinkers van 15 x 15 x 6 cm van het Duitse merk Penter. KNB noemt ook een tegelformaat waarvan er ongeveer 24 in een m² gaan. Grote vierkanten liggen sneller dan waaltjes, wat scheelt in arbeid.
| Formaat | Maat (cm) | Stuks per m² op kant | Stuks per m² plat | Gewicht per stuk |
|---|---|---|---|---|
| Waalformaat (WF) | 20 x 5 x 8,5 | 93 tot 100 | 55 tot 56 | ca. 1,6 kg |
| Universeel waalformaat (UWF) | 20 x 5 x 6 tot 6,5 | ca. 98 | niet gebruikelijk | vraag na |
| Dikformaat (WDF) | 20 x 6,5 x 8,5 | 73 tot 75 | 55 tot 56 | 2,2 tot 2,4 kg |
| Universeel dikformaat (UDF) | 20 x 6,5 x 6 | 73 tot 75 | niet gebruikelijk | vraag na |
| Keiformaat | 20 x 10 x 7 of 9 | niet van toepassing | 48 tot 52 | vraag na |
| Vierkant | 15 x 15 x 6 | niet van toepassing | 43 tot 44 | vraag na |
Vormbak, handvorm en strengpers
Naast het formaat zegt de manier van maken veel over hoe een gebakken klinker eruitziet. Er zijn drie methoden.
Vormbak. De klei wordt machinaal in een mal gedrukt, waarna elke steen los uit de vorm komt, droogt en de oven in gaat. Om de klei los te laten komen wordt de mal meestal met zand bestrooid. Dat geeft de steen een zandig oppervlak, zachte randen en een levendig, iets onregelmatig uiterlijk. Er zijn ook onbezande vormbakstenen, waarbij water in plaats van zand de klei uit de mal laat glijden. Die heten wasserstrich en hebben zuiverder kleuren. Wienerberger geeft zijn vormbakstenen in waal-, dik- en keiformaat een splintervrije kop.
Strengpers. Een vacuümpers duwt de klei als één lange streng door een mondstuk, en een draad snijdt die streng in stenen. Het resultaat is een maatvaste, rechthoekige steen met rechte, gladde lijnen. Strengpersstenen leg je met smalle voegen en ze geven een strak beeld. Omdat je alleen het mondstuk hoeft te wisselen, maken fabrieken er veel verschillende formaten mee.
Handvorm. Elke steen wordt apart in een vorm gemaakt. Volgens Wienerberger geeft dat kleine kleurverschillen, afwijkingen in maat en een ruwe structuur. Handvorm kom je vooral tegen bij gevelstenen. Als straatsteen is het een kleinere groep, en meestal duurder dan vormbak of strengpers.
Vormbak- en strengpersstenen kunnen allebei getrommeld worden, zodat de randen afbrokkelen en de steen er oud uitziet. Ook een vellingkant, een schuin afgewerkte bovenrand, kan bij beide.
Voor de stratenmaker maakt het verschil uit. Strengpersstenen zijn maatvast en liggen snel. Vormbak- en handvormstenen wijken een paar millimeter af. Een stratenmaker mengt daarom stenen uit meerdere pakken door elkaar, zodat kleur en maat over het hele oppervlak gelijk verdeeld zijn. Wienerberger waarschuwt dat er maatverschil tussen leveringen kan zitten. Stenen uit verschillende leveringen leg je daarom niet door elkaar maar in aparte vlakken.
Op kant of plat leggen
Waalformaat en dikformaat kun je op twee manieren leggen. Op kant staat de steen op zijn smalle zijde. Je ziet dan een strook van 5 of 6,5 cm breed en de steen zit 8,5 cm diep in het zandbed. Plat ligt de steen op zijn brede zijde. Je ziet dan 8,5 cm breed en de bestrating is maar 5 of 6,5 cm dik.
Op kant gaan er 93 tot 100 waaltjes in een m², plat 55 tot 56. KNB rekent met 100 op kant en 55 plat. Bij dikformaat zijn het er 73 tot 75 op kant en ook ongeveer 56 plat, omdat lengte en hoogte gelijk blijven. Plat leggen scheelt dus bijna de helft aan stenen bij waalformaat. Een m² waaltjes op kant weegt 150 tot 160 kg, plat ongeveer 90 kg.
Plat gelegde waaltjes zijn prima voor een terras of tuinpad, maar onder een auto kantelen en breken ze eerder. Op een oprit of erf leg je ze daarom op kant. Het aantal stenen per m² verandert niet door het verband. Halfsteens, keperverband of elleboogverband vraagt evenveel stenen, alleen het snijverlies verschilt. KNB noemt het elleboogverband voor inritten. De rekensom en de pallets per formaat staan in hoeveel klinkers per m².
Waar zie je welk formaat
Waalformaat op kant zie je in oude woonstraten, op stoepen en op opritten bij oudere huizen. Door het kleine formaat en de vele voegen draagt het veel gewicht. Wie een jaren-dertighuis of boerderij heeft, kiest vaak een getrommeld vormbakwaaltje in rood of paars genuanceerd, zodat de oprit bij de gevel en de straat past.
Dikformaat ligt vaak op opritten en erven. Het oogt bijna hetzelfde als waalformaat, maar je hebt een kwart minder stenen nodig en de stratenmaker is er sneller mee klaar. De lage varianten UWF en UDF zie je vooral bij particulieren, op terrassen, paden en opritten met een gewone auto.
Keiformaat zie je op pleinen en in oude centra, en strak gelegde strengpersstenen in moderne wijken en bij nieuwbouw met een strakke gevel. Gebruikte waaltjes uit gesloopte straten zijn er ook. Die passen goed bij oude panden, maar moeten vaak nog schoongemaakt en gesorteerd worden.
Wat kosten waalformaat en dikformaat
Nieuwe gebakken waaltjes en dikformaten kosten bij webshops ongeveer € 50 tot € 100 per m² aan materiaal. Bij onlinebestrating.nl liggen de waaltjes van 6 tot 6,5 cm hoog tussen € 60 en € 84 per m². De dikformaten van 6 cm beginnen daar rond € 50 per m² en lopen tot ongeveer € 88, waarbij getrommelde stenen niet per se duurder zijn. Gebruikte gebakken waaltjes zijn er vanaf ongeveer € 37 per m².
Gelegd, inclusief materiaal en arbeid maar zonder grondwerk, kost gebakken bestrating € 65 tot € 110 per m². Waalformaat op kant zit vaak aan de bovenkant van die marge. Er gaan twee keer zoveel stenen in een m² als bij een gewone betonklinker, dus de stratenmaker komt minder ver per dag. Dikformaat en keiformaat liggen sneller. Komt er oude bestrating uit, tel dan € 8 tot € 15 per m² extra. Wat het leggen zelf kost als je de stenen apart koopt, lees je in wat kost een stratenmaker. Het verschil met betonklinkers in kleur, onderhoud en prijs staat in gebakken klinkers of betonklinkers.
Veelgestelde vragen
Wat is waalformaat klinkers?
Waalformaat is de maat van de klassieke gebakken straatsteen van ongeveer 20 cm lang, 5 cm breed en 8,5 cm hoog. De naam komt van de Waal, waar de klei voor deze stenen van oudsher vandaan komt. Er bestaan ook betonnen waaltjes in ongeveer dezelfde maat.
Hoeveel waalformaat klinkers gaan er in een m²?
Op kant gelegd 93 tot 100 stuks, plat gelegd 55 tot 56. Bestel 5 tot 10 procent extra voor snijverlies, afhankelijk van het verband en de vorm van het oppervlak.
Wat is het verschil tussen vormbak en strengpers?
Een vormbaksteen wordt los in een mal gevormd en krijgt een zandig oppervlak met zachte randen. Een strengpersteen wordt uit een lange kleistreng gesneden en is strak, glad en maatvast. Vormbak oogt levendiger, strengpers moderner.
Wat kosten waalformaat klinkers per m²?
Nieuwe gebakken waaltjes kosten aan materiaal ongeveer € 50 tot € 100 per m², gebruikte vanaf ongeveer € 37. Gelegd door een stratenmaker, zonder grondwerk, betaal je € 65 tot € 110 per m² inclusief btw.
De artikelen schrijft de redactie op basis van productinformatie van fabrikanten, regelgeving en de ervaring van stratenmakers. Klopt er iets niet? Laat het ons weten via de contactpagina, dan passen we het aan.
